Мәдениет, дін, спорт және туризм

Мәдениет
Мұғалжар аудандық мәдениет бөлімі 1965 жылы Октябрь ауданы құрылған уақыттан бастап жұмыс жасап келеді. Аудандық мәдениет бөлімін алғаш Ғани Алтыбаев басқарды. 1967-1969 жылдары Мальцев Владилен Васильевич, 1970-1981 жылдар аралығында Тоқмырза Тіленбаев, 1981-1985 жылдары мамандығы филолог Нағашыбай Балмаханов, Құралай Байменова басқарды. 1986 жылдан бастап осы күнге дейін Әбілхан Алдаберген басқарып келеді. 1997 ж. Бөлімнің атауы «Мұғалжар аудандық мәдениет бөлімі» болып өзгертілді. 2005 жылы «Мұғалжар аудандық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімі» мемлекеттік мекемесі болып қайта құрылды. Қазіргі таңда Мұғалжар ауданы бойынша 16 Мәдениет үйі мен клуб, 16 кітапхана және 1 саябақ, 2 мұражай жұмыс жасайды. Барлығы 35 мәдениет ошағы бар. Ауданда «Халықтық» атағы бар жеті ұжым қалыптасып үлгерді. Олар – халықтық театр, хор, ұлт-аспаптар оркестрлері, «Триумф», «Алтынзер», «Құралай» бишілер тобы, «Көкай» әзіл-сықақ театры, «Қарлығаш» вокал тобы. Бұл шығармашылық ұжымдар бірнеше халықаралық жарыстардың жеңімпаздары болды. Ауданда дәстүрге айналған «Айналайын», «Алтын микрофон», «Патриоттық әндер», «Жем аруы», «Ән әлдиі», «Би думаны», «Жем самалы», «Жас дәурен», «Жұбанов көктемі», «Кішкентай модельер» байқаулары мен «Мемлекеттік тіл- ұлт тірегі» фестивалі тұрақты өткізіліп келеді. Аталмыш байқауларға тек қана мектеп оқушылары ғана емес, аудандағы мекеме, кәсіпорындар, ауылдық окоугтерден өнерлі ұжымдар белсене атсалысады. Мәдениет ошақтарында би үйірмелері де көптеп ашылуда.
Аудандық тарихи- өлкетану мұражайы 2004 жылдың 16 тамызынан бастап жұмыс жасап келеді. Ашылған кезде мұражай қорында небәрі 635 жәдігер болса, қазіргі таңда мұнда 3 мыңнан астам жәдігер жинақталған. Қорға түскен жәдігерлер мұқият зерттеліп, тексеріліп, толық құжатталып тізімге алынады. Шамамен XVII ғасырда жасалған қыш құмыра, екі ғасырлық тарихы бар сүйекпен, жезбен өрнектелген шәй сандық, сүйекпен өрнектелген домбыра, халық батыры, тарихи тұлға – Көтібар Бәсенұлының көне бейітінен әкелінген құлыптас аудандық мұражайда құнды жәдігер ретінде сақталып тұр. Сондай-ақ мұражайда Мұғалжар жерінен Ғани Мұратбаев пен Әліби Жангелдиннің өткенін айғақтайтын мемориалдық тақталар сақталған.
Ағайынды Жұбановтар мұражайы 1983 жылы ашылды. Алғашында мұражайға жерлесіміз ғалым, профессор, сазгер А. Жұбановтың атағы берілген болатын. 1991 жылдың сәуір айында Құдайберген Жұбановтың 100 жылдық мерейтойының қарсаңында мұражайға «Ағайынды Жұбановтар» аты берілді. Мұражай қорында сол кездегі 800 – ге жуық жәдігерлер: ағ.Жұбановтардың жазған еңбектері, әріптестерімен, тума-туыстарымен түскен фотосуреттері, деректері мақалалары, естелікері, тұтынған бұйымдары жинақталған. Мұражай қорында 1994 жәдігер жинақталған. Оның 1335 жәдігері негізгі қорға, ал 659 жәдігері қосалқы қорға тіркелген. Ауданда бүгінгі таңда 40 мәдениет мекемелері мен кәсіпорындары жұмыс жасайды,оның ішінде 19 мәдениет үйлері мен клубтар, 18 кітапхана, 2 мұражай, 1 саябақ қызмет атқарады.
Қазіргі таңда Мұғалжар аудандық орталық кітапхана жүйесіне қарасты барлығы 18 кітапхананың 10-ы «Модельді кітапханалар» қатарында, оның 8-і интернет желісіне қосылған, 2-еуі (Талдысай және Ащысай модельді ауыл кітапханалары) «Модельді ауыл кітапханасы» атағы болғанымен интернет желісіне қосыла алмай отыр.
Сонымен қатар газ кірген елді мекендердегі мәдениет ғимараттарын газге ауыстыру үшін Ақкемер ауылдық округінің мәдениет толық газдандыру жұмысына 5922, млн тг және Талдысай ауылдық округінің мәдениет үйіне 4200,0 жергілікті бюджеттен бөлінді.
Спорт
Қазақ ұлттық ойындарының дені спорттық сипатқа ие. Соның ішінде күрес, аударыспақ, арқан тартыс, мойын арқан, теңге ілу, бәйге, көкпар, алтын сақа, хан талапай, қыз қуу, тоғызқұмалақ, т.б. ойындардың халық салт-дәстүрінде алар өзіндік орны бар. Ұлттық ойындар той-думанның сәнін кіргізген. Сондықтан қазақ халқы спортты кеңес кезінде ғана таныды деу үлкен әбестік болар еді. Елдің нар тұлғалы түйе палуандары, желмен жарысқан желаяқтары, асаудың құлағында ойнаған шабандоздары, тұяқтыны бір қолымен өңгеріп әкетер білектілері талай аңызға арқау болған. Ең алғаш облыста 1924 жылы спорт ұйымдарын құру шаралары алынып, губерниялық кеңес құрылды. Осы кезден бастап мектептерде дене тәрбиесі сабағы енгізіле бастады. Сондай-ақ, Кандыағаш, Ембі теміржолшыларының тұңғыш дене тәрбиесі үйірмелері ашылды. 1948 жылы Ақтөбе қаласында А.С.Пушкин атындағы паркте «Ең таңдаулы спортшылардың» жарысы өткізілді. Оған жер-жерден, оның ішінде Темір ауданынан да спортшылар қатысқан. Футбол спорты Ақтөбе өңіріне 1936 жылдары келді. Алғаш команда құрамында жұмысшылар болды. Ембінің «Звезда» футбол командасы көптеген додаларға қатысып, жүлделі орындар алып жүрді. 1963 жылғы III спартакиадада еркін күрес палуаны, жерлесіміз Алексей Семкин алтыннан алқа тақты. Оған КСРО спорт шебері атағы берілді. Қазіргі таңда аудан көлемінде жыл сайын А.Семкиннің атына спорттық шаралар өткізіліп тұрады. 1973 жылы №1 қалалық спорт кешені салынды. Осы уақыттан бастап ауданда денешынықтыру және спортпен айналысушылар саны жылдан-жылға артты. Аудан бойынша 151 спорттық құрылым толық жұмыс жасайды. Қандыағаш, Ембі қалаларындағы екі Балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде спорттың 22 түрінен 100 топта 1272 шәкірт спорттық білім алуда. Аудан спортшылары облыс, республика көлемінде жақсы жетістіктерге қол жеткізіп жүр. 1996 жылы Гаваннада өткен әлем чемпионатының, 2001 жж. Австралияда және Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласында өткен әлем чемпионаттарының жеңімпазы, Қазақстан Республикасының былғары қолғап спорт шебері, бокстан әлемнің бірнеше дүркін жеңімпазы және «А» класы бойынша халықаралық турнирлердің бес дүркін чемпионы Галиб Жафаров аудан мақтанышы. Қазіргі таңда Қандыағаш, Ембі, Жем қалаларында үш стадион жұмыс жасайды. 2010 жылы Қандыағаш қалалық стадионы мен спорт мектебі күрделі жөндеуден өтті. Қандыағаш, Ембі спорт мектептерінің аудан аумағындағы 8 елді мекенде филиалдары ашылып, жұмыс жасауда.
Әсіресе, пауэрлифтинг, дзюдо, самбо, ауыр атлетика, қазақша күрес, белбеу күрес, қол добы, валейбол мен футболдан аудан спортшылары жақсы жетістіктерге жетіп келеді. Пауэрлифтингтен С.Ведюшкин, дзюдоданӘ.Алтыбай мен Э.Саламаттардың аудан спортшыларын тәрбиелеуде еңбегі ерекше. Пауэрлифтингтен Алматыда өткен қыздар мен әйелдер арасында Азия чемпионатының жеңімпазы А.Ахметова, Болгарияда өткен әлем чемпионатының күміс жүлдегері Ж.Зарипова, 2006 жылы Болгариядағы әлем біріншілігінің күміс жүлдегері Т.Тенелов, пауэрлифтингтен ҚР спорт шебері И.Ведюшкина, Г.Бижанова, халықаралық дәрежедегі спорт шебері Ж.Абдуллина, Азия чемпионатының жеңімпазы А.Имангалиева, Азия чемпионатының екі дүркін жеңімпазы О.Черемисина, ҚР спорт шебері Н.Ведюшкина, ҚР спорт шеберлігіне үміткер Р.Бекенов, Д.Ведюшкина, Т.Әлімжанов, Ж.Қайырбаевтар аудан туын биік ұстап жүр. Ал дзюдодан Әли Алтыбайдың дайындаған спорт шеберлігіне үміткер М.Емжаров, Д.Құлпайыстанов, Н.Алдонгаров, Н.Сарсен, Қ.Алиқұлов, А.Хамидоллаев, И.Киікбаева, Д.Жолақметтердің ауданның жеңіс қоржынына қосқан үлесінің қомақты екенін атап айтқан жөн. Жоғары дәрежелі ұстаз жаттықтырушы Эдуард Саламат 5 спорт шеберін, 4 спорт шеберлігіне үміткерлерді дайындады. Олар: самбодан ҚР спорт шебері М.Тұржанов, М.Көшеров, Б.Төлеуов, О.Саттаров, Н.Иманғазин, самбо, қазақ күресінен спорт шебері Т.Көбейсін. Қол добын өрге сүйреп жүрген Есет Әміржанов ауданда қол добынан екі спорт шебері бар. Олар – Ж.Ошақбаев пен А.Бейсетбаев. «Ақбидай» аудандық спартакиадасы жыл сайын дәстүрлі өткізіліп тұрады. САлауатты өмір салтын қалыптастыру мақсатында мемлекеттік мерекелер қарсаңында қашықтыққа жүгіруден марафондар, тоғызқұмалақ, күрестен, т.б. спорттың бірнеше түрінен жарыстар ұйымдастырылып тұрады. Сонымен қатар, 2000 жылдан бері КСРО чемпионы, халықаралық жарыстардың бірнеше дүркін жеңімпазы, еңбек сіңірген жаттықтырушысы А.Семкиннің атына халықаралық дәстүрлі турнир ұйымдастырылып келеді. 2009-2010 жж. пауэрлифтингтен облыстық чемпионат өткізілді. Спорт
Ауданда бұқаралық спортқа көңіл көп бөлінуде. Ел басының салауатты өмір салтын қалыптастыру еліміздің басты мәселесі, онымен қоса жастардың барлығы спортпен шұғылдану керек деген сөзі барша қазақ баласына ұран болуы тиіс. Осы жолда аудан көлемінде атқарылып жатқан шаруалар аз емес. Ағымдағы жылдың қортындысы бойынша ауданда 165 (2017 жылы- 159, +4). Спорт нысандарының саны 2017 жылмен салыстырғанда +6 бірлікке көтерілді. Осы спорт нысандарының ішінен тұрғындардың дене шынықтыру және спортпен шұғылдануы үшін төмендегідей спорт құрылғылары қолданыста:
- стадион – 2, (2017 жылы –2);
- жазық спорт алаңы – 97,
- атутирі – 1,
-спорт залдары – 63 Оның ішінде: Жалпыбілім беру мектептерінде – 39. Орта арнаулы оқу орындарында – 3.Мектептен тыс мекемелерде – 12.Мекемелерде- 9.
2018 жылы Бұқаралық спорттың дамуына ауданда көптеген жұмыстар жасалуда. Олардың ішінде; Қандыағаш қаласында 3 спорттық алаң салынды. Олар Самал мөлтек ауданында, С.Сейфуллин көшесінде, №2 орта мектеп ауласына және Қ.Жұбанов, Ащысай және Құмсай ауылдық округтерінде салынды. Ауданда 2 спорт мектебі бар.Олар Қандыағаш және Ембі қалаларында.Қандыағаш қаласының мамандандырылған балалар жасөспірімдер спорт мектебінде ұлттық спорт түрлері : тоғызқұмалақ, қазақ күресі . Осы ұлттық спорт түрінің қазақ күресіне қатысатын оқушылар саны -76 оқушы , жаттықтырушылар саны -5
Қазақ күресі бөліміндегі жаттықтырушылар - Ақкемер ауылдық округінде жаттықтырушы - Алдамжаров Мадияр, Басшилі ауылында - Рахметоллаев Дулат, Қ.Жұбанов ауылдық округінде Тулеуов Жанайдар , Құмсай ауылында - Байболов Әмірхан және Сағашилі ауылында Шайхин Аслан. Тоғызқұмалақ бөліміне қатысатын оқушылар саны -42 , жалпы жаттықтырушылар саны -2 .
Тоғызқұмалақ бөлімінен жаттықтырушылар : Аймурзин Ахмет және Жуманбетов Талғат.
Ембі қалалық балалар жасөспірімдер спорт мектебі. Олардың ішінде Қазақ курес бөлімінде-3жаттықтырушы,5 топ,бала саны-64, Тоғызқумалақ бөлімінде-1 жаттықтырушы,1топ,бала саны-12
Барлығы 25жаттықтырушы дәріс берді.Олардың ішінде 15 штаттагы жаттыктырушылар,10 жаттықтырушы қоса атқаратың жұмыс істейтің қызметкерлер.
Мұғалжар ауылында қазақ куресі-1топ,бала саны-14
Қазақ курес бөлімінің жаттықтырушысы А.А.Аймаганбетов.
Нақпаев Аян Аударыспақтан Ақтөбе облысының құрама командасының мүшесі. Қазақсатан Республикасы біріншілігінің қатысушысы.
Қазақша күрестер «Қазақстан Барысы» ауданда жыл сайын өткізіледі. 2018 жылы Ембі қаласында өтіп облыстық турнирге Қойшыбай Елеман және Кенжебай Самалбек қатысты. Облыстық турнирде Қойшыбай Еламан ІІ орын алып республикалык турниріне қатысты.
Атырау облысы Индир қаласында өткен қазақша күрестер Қалабай жеңіс жеңімпаз жіне Нұрмаш Ауданбай ІІ орын иегерлері.
Қазақ күресінен Ақтөбе қ. 2001-2003 ж.т. облыс чемпионатында Қалабай Жандос I орын,
Қаржауов Нұрдаулет, Құлнияз Әлнур, Мусин Ермұхан, болат Өтеген қола жүлдегер
Қазақ күресінен Ақтөбе қ. 1998-1999 ж.т. жасөспірімдер арасында өткен облыс чемпионатында Көмекбаев Бауыржан I орын, Боранғалиев Темірлан II орын, Байзол Ершат III орын
Қазақ күресінен Атырау қ. 2000-2001 ж.т. жасөспірімдер арасында Батыс аймақтық ашық турнирде Қалабай Жандос I орын, Байзол Бекзат және Рахатов Айдаулет III орын
Ақтөбе қаласында Батыс аймақтық ашық турнирде Аламан бәйге І орын, Топ бәйге ІІ орын, Тоғызқұмалақ кондасы ІІІ орын, Көкпар ІІІ орын, Аударыспақ ІІ орын, Теңге ілу І орын, Жамбы ату ІІ орынды иеленді.
23-30 қыркүйекте Атырау қаласында өтетін Республикалық спартакиадаға ауданымыздың спортшылары Қазақша күрестер Алдамжаров Мадияр, Айтжан Жангелді, Қалабай Жеңіс. Тоғызқұмалақтан Әлім Айсана. Асық атудан Орынғалиева Мейрамгүл, Гайнелина Алуа қатысады.
Қазақ күресінен Шымкент қ.өткен «Жас Барыс» Республикалық турнирінде Қалабай Жандос (81 кг.) және Байзол Бекзат жеңімпаз болды
Қазақ күресінен Алматы қ. өткен Республикалық турнирде Сайлыбай Жандос қола жүлдегер
16-18.02.2018ж кундері аралығында Алға қаласында 2003-2004 ж.т жасөспірімдер арасыңда қазақ куресінен облыс чемпионатты өтті.Жарысқа 10 бала қатысты.Нәтижесінде оқушыларымыз жулделі орындардан көріне алмады.
19-21.04.2018ж кундері аралығында Ырғыз ауданында қазақ куресінен 2002-2007ют жасөспірімдер арасында қазақ куресінің спорт шебері Р.Маханбетжановтың 50 жас мерейтойына арналган жарыс өткізілді. Жарысқа 9 оқушы қатысып қайтты.Жарыстың қорытыңдысы бойынша +55кг салмақта Хабибулла Р 11 орынға ие болса,35 салмақта А. Таубаев,50 кг салмақта Д, Мұхит жулделі 111 орынға ие болды.
Спорт түрлерін дамыту бойынша жұмыс
Ұлттық спорт түрлері аудан тұрғындары арасында өте танымал болып, үлкен қызығушылық туғызуда. 53( 2015 жылы - 48, 2016 жылы – 55) спорт үйірмесінде 1078(2014- 2015 жылдары - 1125, 2016 жылы – 1152) адам шұғылданады.
«Мұғалжар ауданында ауданында дене шынықтыруды және спортты дамытудың 2018 жылға арналған бағдарламасына және жылдық жоспарына сәйкес 2018 жылы көптеген спорттық шаралар өткізілді.
Дене шынықтыру сауықтыру және спорттық жұмыс
2018 жылғы статистикалық деректерге сәйкес дене шынықтыру және спортпен ауданда 20808 адам дене шынықтыру ұжымында жүйелі шұғылданады, бұл аудан тұрғындарының 31 пайызын құрайды 2017 жылмен салыстырғанда дене шынықтыру және спортпен шұғылданатындар саны 2026 адамға өсті.
Жалпы білім беру мекемелеріндегі 4581 дене шынықтыру ұжымында спортпен шұғылданады. 2017 жылмен салыстырғанда шұғылданатын балалар саны 966 балаға көбейген.
Сала қызметінің маңызды бағыттарының бірі студенттік спортты дамыту болып табылады. Аудандағы 4 арнаулы оқу орынының 2100 оқушысы, оның ішінде 1500 спорт секцияларына барады.
Кәсіпорындарда, мекемелерде, ұйымдарда және ауыл шаруашылық құрылымдарында шұғылданатындар саны 11517адамды құрайды, 2017 жылмен салыстырғанда- 860)
5 қызығушылықтары бойынша дене шынықтыру-сауықтыру клубында 1510 бала спортпен шұғылданады. Олардың ішінде «Ақтөбе»ФК филиалында 90 жасөспірім, аула клубтарында 1482 жасөспірім білім алады.
Балалар-жасөспірімдер спорт мектебі саны -2. Спорт мектептеріндегі шұғылданатын балалар саны 1625 (2017 жылы-1525, +100).
3.1 Денешынықтырумен шұғылданатын 24-тен асқандар саны 5670.
3.2 Денешынықтыруменшұғылданатынәйеладамдар саны 7580. Аудандағы жалпыхалық саны 97 124 адамдықұрайды.
Діни ахуалы туралы
Мұғалжар ауданы бойынша барлығы 10 мешіт бар. Мешіттердің жалпы сыйымдылығы 2500 жамағат болса, оның ішінде мешітке баратын жамағат саны – 1800.
2018 жылдың басында дәстүрлі емес діни ағымды ұстанушылар саны - 342 құраған болатын.
Ауданда жүргізілген көптеген жұмыстардың нәтижесінде және басқа облыстарға қоныс аударғандарды қосқанда қазіргі таңда дәстүрлі емес діни ағымда жүргендер саны - 271-ке азайды.
Оқушылар саны туралы
Аудан бойынша дінге бейім 39 оқушы бар:39 оқушының 23 оқушысы қыз бала, 16 оқушысы ер бала. Оқушылардың барлығы мектеп формаларын сақтайды, сабақтан тыс шараларға қатысады, мектепте діни уағызды жүргізбейді.
Дәстүрлі емес діни көзқарастағы адамдар туралы талдама
Санаты
Саны
Қосымша мәлімет
1. Барлық жамағат саны
1800
Аудан бойынша 10 мешіттің сыйымдылығы – 2500
2. Оның ішінде дәстүрлі емес діни ағымды ұстанушылар
271
Бұл сан жамағат санының 10,6 %ын құрайды
3. Бала күтімінде
33
4. Өзін-өзі қамтығандар
70
5. Жұмыссыз
36
.
6. Жұмыспен қамтылған
126
7. Кәсіпкер
33
36-өз жұмыстарын жүргізуде
8. Барлығы
271
Ерлер – 168 әйелдер – 103, жастар – 110.
Дінге бейім оқушылар
1
Орамал тағатын оқушылар
11
.
2
Барлығы
39
23 қыз бала, 16 ер бала
Екпеден бас тартқандар
1
2017 жылдың басында барлығы
353
Қандыағаш қ. – 313, Ембі қ. – 40
188 отбасы балалары
2
Бүгінгі таңда барлығы
298
Қандыағаш қ. – 285, Ембі қ. – 13.
130 отбасы балалары (Қандыағаш 122, Ембі 8)